Yapay Zeka Sözlüğü: En Çok Duyulan 25 Kavram, Sade Türkçeyle

Yapay zeka hakkında bir haber okurken ya da bir video izlerken, her cümlede yeni bir terimle karşılaşmak yorucu olabilir. Bu sözlük, en sık duyacağınız kavramları teknik bilgi gerektirmeden açıklıyor.

Sayfayı kaydedin; yeni bir terimle karşılaştığınızda dönüp bakabilirsiniz. Konuya tamamen yeniyseniz önce Yapay Zeka Nedir? yazımızı okumanızı öneririz.

Temel kavramlar

Yapay zeka (YZ / AI) Normalde insan zekası gerektiren işleri (anlamak, karar vermek, üretmek) yapabilen bilgisayar sistemlerinin genel adı. İngilizcesi Artificial Intelligence, kısaca AI.

Makine öğrenmesi Bilgisayara kuralları tek tek yazmak yerine, ona çok sayıda örnek gösterip kalıpları kendisinin bulmasını sağlama yöntemi. Bugünkü yapay zeka araçlarının neredeyse tamamı bu yöntemle geliştirilir.

Model Eğitim sonucunda ortaya çıkan, girdi alıp çıktı üreten “beyin”. “Yeni bir model çıktı” dendiğinde kastedilen, aracın arkasındaki bu sistemin yeni sürümüdür.

Eğitim (training) Modelin örnek veriler üzerinden kalıpları öğrendiği süreç. Büyük modellerin eğitimi aylarca sürebilir ve çok büyük bilgisayar gücü gerektirir.

Eğitim verisi Modelin eğitim sırasında gördüğü metinler, görseller ya da diğer veriler. Modelin bildikleri ve önyargıları büyük ölçüde bu veriden gelir.

Sinir ağı İnsan beynindeki sinir hücrelerinden esinlenen, birbirine bağlı çok sayıda küçük hesaplama biriminden oluşan yapı. Modern yapay zeka modellerinin temel yapı taşıdır.

Derin öğrenme Çok katmanlı (yani “derin”) sinir ağlarıyla yapılan makine öğrenmesi. Görüntü tanıma, ses tanıma ve sohbet asistanlarındaki büyük sıçramanın arkasındaki yöntemdir.

Sohbet asistanlarıyla ilgili kavramlar

Büyük dil modeli (LLM) Çok büyük miktarda metin üzerinde eğitilmiş, metin anlayıp metin üretebilen model. ChatGPT, Claude, Gemini gibi sohbet asistanlarının arkasında bu tür modeller vardır. İngilizcesi Large Language Model.

Sohbet asistanı (chatbot) Bir dil modeliyle yazışarak konuşmanızı sağlayan uygulama. Model “motor”, sohbet asistanı ise o motoru kullandığınız “araba” gibidir.

Prompt (istem) Yapay zekaya yazdığınız mesaj, soru ya da talimat. Sonucun kalitesini en çok etkileyen şeydir. Ayrıntılar için İyi Prompt Nasıl Yazılır? yazımıza bakabilirsiniz.

Token Dil modellerinin metni işlerken kullandığı küçük parçalar. Bir token bazen bir kelime, bazen bir kelimenin parçası, bazen tek bir noktalama işaretidir. Ücretler ve uzunluk limitleri genellikle token cinsinden hesaplanır.

Bağlam penceresi (context window) Modelin bir sohbette aynı anda “aklında tutabildiği” metin miktarı. Çok uzun sohbetlerde ya da çok uzun belgelerde, bu sınır aşılırsa model baştaki bilgileri gözden kaçırabilir.

Halüsinasyon Modelin gerçek olmayan bir bilgiyi gerçekmiş gibi, kendinden emin bir dille sunması. Örneğin var olmayan bir kitap önermesi. Ayrıntılı anlatım: Yapay Zeka Neden Yanlış Bilgi Verir?

Sistem mesajı (system prompt) Sohbet başlamadan önce modele verilen, nasıl davranacağını belirleyen arka plan talimatı. Kullanıcı genellikle bunu görmez. Bazı araçlarda “özel talimatlar” adıyla siz de kendi sistem mesajınızı yazabilirsiniz.

Hafıza (memory) Bazı asistanların, sizinle ilgili bilgileri bir sohbetten diğerine hatırlama özelliği. Genellikle ayarlardan açılıp kapatılabilir.

Üretken yapay zeka kavramları

Üretken yapay zeka (generative AI) Var olan veriyi sınıflandırmak yerine yeni içerik (metin, görsel, ses, video, kod) üreten yapay zeka türü.

Metinden görsele (text-to-image) Yazdığınız bir açıklamadan görsel üreten araçlar. “Gün batımında sahilde koşan bir köpek, suluboya tarzında” gibi bir tarif yazarsınız, araç görseli çizer.

Çok modlu (multimodal) Sadece metinle değil; görsel, ses veya video gibi birden fazla türdeki girdiyle çalışabilen model. Örneğin bir fotoğraf yükleyip onun hakkında soru sorabilmeniz.

Deepfake Yapay zekayla üretilmiş, gerçek bir kişiyi söylemediği bir şeyi söylüyor ya da yapmadığı bir şeyi yapıyor gibi gösteren sahte görüntü, video veya ses. Dolandırıcılıkta da kullanıldığı için dikkatli olmak gerekir.

Kullanım ve iş dünyası kavramları

İnce ayar (fine-tuning) Genel amaçlı bir modeli, belirli bir iş ya da alan için ek örneklerle yeniden eğitmek. Örneğin bir şirketin kendi müşteri yazışmalarıyla modeli özelleştirmesi.

API Yazılımcıların bir yapay zeka modelini kendi uygulamalarına bağlamak için kullandığı arayüz. Bir uygulamanın “içinde yapay zeka var” deniyorsa, çoğu zaman arka planda bir API kullanılıyordur.

Yapay zeka ajanı (AI agent) Sadece cevap vermekle kalmayıp, bir hedefe ulaşmak için birden fazla adımı kendi planlayan ve araçları (internette arama, dosya açma, form doldurma gibi) kullanan yapay zeka sistemi.

Açık kaynak model Ağırlıkları (yani eğitilmiş hali) herkese açık olarak paylaşılan, isteyenin kendi bilgisayarında ya da sunucusunda çalıştırabildiği model.

Önyargı (bias) Modelin eğitim verisindeki dengesizlikler yüzünden belirli gruplara, görüşlere ya da kalıplara karşı sistematik olarak taraflı sonuçlar üretmesi.

Hızlı tekrar tablosu

Terim	Bir cümlede
Model	Yapay zekanın “beyni”
LLM	Metin üzerinde eğitilmiş dev dil modeli
Prompt	Yapay zekaya yazdığınız mesaj
Token	Modelin metni böldüğü küçük parçalar
Bağlam penceresi	Modelin aynı anda hatırlayabildiği metin miktarı
Halüsinasyon	Kendinden emin şekilde yanlış bilgi üretmek
Çok modlu	Metin dışında görsel/ses de anlayabilen
Ajan	Kendi başına adım adım iş yapabilen yapay zeka

Son söz

Bu terimlerin hepsini ezberlemenize gerek yok. Yapay zekayı kullandıkça çoğu kendiliğinden yerine oturacak. En önemli üçü şunlar: prompt (nasıl sorduğunuz), halüsinasyon (neden kontrol etmeniz gerektiği) ve bağlam (modelin neyi bilip neyi bilmediği).

Bu sözlüğü yeni kavramlarla düzenli olarak güncelleyeceğiz. Eklememizi istediğiniz bir terim varsa bize yazın.